Anu-Chintanam

Greetings Dharma Enthusiasts ❤️

The question of whether Hanuman is incarnation of Lord Shiva or Vayu (the wind god) has been a topic of debate among different sects within Hinduism. Some assert that Hanuman is an avatar or aspect of Shiva, while acknowledging his birth as Vayu’s son. They propose that Shiva manifested as Vayu’s son in Hanuman’s form. Conversely, there are those who consider Hanuman as the son of Vayu and an embodiment of Vayu’s essence. They rely on Puranic verses to support these respective beliefs. This leads to the question of how to determine the correct interpretation.

Come with us as we embark on an exploration of this enlightening Shloka of Valmiki Ramayan. Together, we will navigate the intricacies surrounding Hanuman’s identity, gaining profound insights into the essence of this debate. Lets explore how this wisdom can shape our understanding of Hanuman’s true nature and its significance within the context of Hindu mythology and tradition.

One way to approach this question is by examining the Valmiki Ramayana, a foundational text in Hinduism. In the Balakanda of Valmiki Ramayana, when the celestial beings pray for the incarnation of Lord Vishnu to combat Ravana, Vishnu incarnates as Lord Rama. Similarly, other deities generate sons in the forms of Nara-Vanara (human-monkey) under the influence of Chaturmukha (Brahma). This list includes all the deities, and then it mentions,

मरुतस्यौरसः श्रीमान्
हनुमान् नाम वानरः।

“Marutasyaurasah Sriman
Hanuman Nama Vanarah,”

stating that Hanuman was born as the son of Vayu. Following this, it presents a general rule.

The rule conveyed is –

यस्य देवस्य यद्रूपं
वेषो यश्च पराक्रमः।
अजायत समं तेन
तस्य तस्य पृथक् पृथक्।।

“Yasya devasya yadrupam
vesho yashcha parakramah,
Ajayata samam tena
tasya tasya prithak prithak,”

signifying that their sons were born with the same form, disguise, and prowess as the respective deity. In this context, the term “form” encompasses beauty and other attributes.

From this verse, it becomes evident that Hanuman was born from the form, disguise, and prowess of Vayu, establishing Hanuman as an avatar of Vayu. While one might expect that if Hanuman were an avatar of Shiva, the narrative would indicate Shiva’s qualities, this is not found in the Ramayana. Therefore, adhering to this rule, it can be concluded that Hanuman is indeed an avatar of Vayu.

Nowhere in the entire Valmiki Ramayana is Hanuman mentioned as the son, element, or avatar of Shiva. This aligns with the principle of पृथक् पृथक् (Prithak Prithak – separately) emphasized in the text.

A similar verse with the same essence can also be found in the Ramayanopakhyana within the southern recension of the Mahabharata.

In conclusion, while references to Rudravatara and Rudramsa (aspects of Rudra/Shiva) exist in Puranic verses, interpreting the term “Rudra” as “रुजं द्रावयति इति रुद्रः” (rujam dravayati iti rudrah – Destroyer of Adhi-Vyadhi forms of diseases) which means Vayu, this can resolve any potential conflict. This interpretation aligns with the Valmiki Ramayana’s assertion that Hanuman is the avatar of Vayu, providing clarity on this theological matter.

– Kannada –

ನಮಸ್ಕಾರ ಧರ್ಮಪ್ರೇಮಿಗಳೇ ❤️

ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನ ಅಥವಾ ವಾಯುವಿನ (ಗಾಳಿ ದೇವರು) ಅವತಾರವೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ವಿವಿಧ ಪಂಗಡಗಳ ನಡುವೆ ಚರ್ಚೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಕೆಲವರು ಹನುಮಾನ್ ಶಿವನ ಅವತಾರ ಅಥವಾ ಅಂಶ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ವಾಯುವಿನ ಮಗನಾಗಿ ಅವನ ಜನ್ಮವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಶಿವನು ಹನುಮಂತನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವಾಯುವಿನ ಮಗನಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಅವರು ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ, ಹನುಮಂತನನ್ನು ವಾಯುವಿನ ಮಗ ಮತ್ತು ವಾಯುವಿನ ಮೈವೆತ್ತ ರೂಪ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವವರೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಈ ಆಯಾ ನಂಬಿಕೆಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಪುರಾಣ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸರಿಯಾದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಬರುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಸಹಜ ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ಏನೆಂದರೆ.

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣದ ಈ ಜ್ಞಾನದಾಯಕ ಶ್ಲೋಕದ ಅನ್ವೇಷಿಸುವಾಗ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಬನ್ನಿ. ಒಟ್ಟಾಗಿ, ನಾವು ಹನುಮಂತನ ಗುರುತಿನ ಸುತ್ತಲಿನ ಜಟಿಲತೆಗಳನ್ನು ದೂರೀಕರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸೋಣ, ಈ ಚರ್ಚೆಯ ಸಾರದ ಬಗ್ಗೆ ಆಳವಾದ ಒಳನೋಟಗಳನ್ನು ಪಡೆಯೋಣ. ಈ ಜ್ಞಾನವು ಹನುಮಂತನ ನೈಜ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅದರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೇಗೆ ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸೋಣ.

ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಒಂದು ಮಾರ್ಗವೆಂದರೆ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಮೂಲ ಗ್ರಂಥವಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು. ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ, ದೇವತೆಗಳು ರಾವಣನನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಲು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅವತಾರಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಾಗ, ವಿಷ್ಣುವು ಭಗವಾನ್ ರಾಮನಾಗಿ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತೆಯೇ, ಇತರ ದೇವತೆಗಳು ಚತುರ್ಮುಖ (ಬ್ರಹ್ಮ) ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನರ-ವಾನರ (ಮಾನವ-ಕೋತಿ) ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪುತ್ರರನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪಟ್ಟಿಯು ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಮತ್ತು ನಂತರ ಅದು

“ಮರುತಸ್ಯೌರಸಃ ಶ್ರೀಮಾನ್
ಹನುಮಾನ್ ನಾಮ ವಾನರಃ”

ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ,

ಹನುಮಾನ್ ವಾಯುವಿನ ಮಗನಾಗಿ ಜನಿಸಿದನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

“ಯಸ್ಯ ದೇವಸ್ಯ ಯದ್ರೂಪಂ
ವೇಷೋ ಯಶ್ಚ ಪರಾಕ್ರಮಃ
ಅಜಾಯತ ಸಮಂ ತೇನ
ತಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್”

ಎಂದು ತಿಳಿಸುವ ನಿಯಮವು ಅವರ ಪುತ್ರರು ಆಯಾ ದೇವತೆಯಂತೆ ಅದೇ ರೂಪ, ವೇಷ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮದೊಂದಿಗೆ ಜನಿಸಿದರು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, “ರೂಪ” ಎಂಬ ಪದವು ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಇತರ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ, ಹನುಮಂತನು ವಾಯುವಿನ ರೂಪ, ವೇಷ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಜನಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಹನುಮಂತನು ವಾಯುವಿನ ಅವತಾರ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ಶಿವನ ಅವತಾರವಾಗಿದ್ದರೆ, ನಿರೂಪಣೆಯು ಶಿವನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಒಬ್ಬರು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಬಹುದು ಆದರೆ ಇದು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಈ ನಿಯಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಹನುಮಂತನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ವಾಯುವಿನ ಅವತಾರ ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಬಹುದು.

ಇಡೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಶಿವನ ಮಗ, ಅಂಶ ಅಥವಾ ಅವತಾರ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ಇದು ಪಠ್ಯದಲ್ಲಿ ಒತ್ತಿಹೇಳಲಾದ “ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್” (ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ) ಎಂಬ ತತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಅದೇ ಸಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಪದ್ಯವನ್ನು ಮಹಾಭಾರತದ ದಕ್ಷಿಣದ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯೊಳಗೆ ರಾಮಾಯಣೋಪಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಬಹುದು.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ರುದ್ರಾವತಾರ ಮತ್ತು ರುದ್ರಾಂಶದ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು (ರುದ್ರ/ಶಿವನ ಅಂಶಗಳು) ಪುರಾಣದ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇದೆ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ ಅಲ್ಲಿ “ರುದ್ರ” ಎಂಬ ಪದವನ್ನು “ರುಜಂ ದ್ರಾವಯತಿ ಇತಿ ರುದ್ರಃ” (ಅಧಿ-ವ್ಯಾಧಿ ರೂಪ ರೋಗಗಳ ನಾಶಕ) ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸುವ ಮೂಲಕ ವಾಯು ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು ಇದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸಂಭಾವ್ಯ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಬಹುದು. ಈ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಹನುಮಂತನು ವಾಯುವಿನ ಅವತಾರ ಎಂಬ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಈ ದೇವತಾಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟತೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

– Hindi –

नमस्कार धर्मप्रेमियों ❤️

यह सवाल कि क्या हनुमान मुख्य रूप से भगवान शिव या वायु (पवन देवता) के अवतार है? यह हिंदू धर्म के विभिन्न संप्रदायों के बीच बहस का विषय रहा है। कुछ लोग दावा करते हैं कि हनुमान शिव के अवतार हैं, जबकि उनका जन्म वायु के पुत्र के रूप में हुआ है। उनका प्रस्ताव है कि शिव हनुमान के रूप में वायु पुत्र के रूप में प्रकट हुए। इसके विपरीत, ऐसे लोग भी हैं जो हनुमान को वायु का पुत्र और वायु के साक्षात अवतार मानते हैं। वे इन संबंधित मान्यताओं का समर्थन करने के लिए पौराणिक छंदों पर भरोसा करते हैं। इससे यह प्रश्न उठता है कि सही व्याख्या का निर्धारण कैसे किया जाए।

आइए हमारे साथ चलें क्योंकि हम वाल्मिकी रामायण के इस ज्ञानवर्धक श्लोक की खोज पर निकल रहे हैं। साथ मिलकर, हम इस बहस के सार में गहन अंतर्दृष्टि प्राप्त करते हुए, हनुमान की पहचान से जुड़ी जटिलताओं को सुलझाएंगे। आइए जानें कि यह ज्ञान हिंदू पौराणिक कथाओं और परंपरा के संदर्भ में हनुमान की वास्तविक प्रकृति और इसके महत्व के बारे में हमारी समझ को कैसे आकार दे सकता है।

इस प्रश्न से निपटने का एक तरीका हिंदू धर्म के मूलभूत पाठ, वाल्मिकी रामायण की जांच करना है। वाल्मिकी रामायण के बालकांड में, जब देवतागण रावण को मारने के लिए भगवान विष्णु के अवतार की प्रार्थना करते हैं, तो विष्णु भगवान राम के रूप में अवतार लेते हैं। इसी प्रकार, अन्य देवता चतुर्मुख (ब्रह्मा) के प्रभाव से नर-वानर (मानव-बंदर) के रूप में पुत्र उत्पन्न करते हैं। इस सूची में सभी देवताओं को शामिल किया गया है, और फिर इसमें उल्लेख किया गया है,

“मरुतस्यौरसः श्रीमान्
हनुमान् नाम वानरः,”

यह बताते हुए कि हनुमान का जन्म वायु के पुत्र के रूप में हुआ था। इसके बाद यह एक सामान्य नियम प्रस्तुत करता है।

बताया गया नियम –

“यस्य देवस्य यद्रुपम्
वेषो यशश्च पराक्रमः,
अजायत समं तेन
तस्य तस्य पृथक् पृथक्,”

यह दर्शाता है कि उनके पुत्र संबंधित देवता के समान रूप, वेष और कौशल के साथ पैदा हुए थे। इस संदर्भ में, “रूप” शब्द में सुंदरता और अन्य गुण शामिल हैं।

इस श्लोक से यह स्पष्ट हो जाता है कि हनुमान का जन्म वायु के रूप, वेष और पराक्रम से हुआ था, जिससे हनुमान वायु के अवतार के रूप में स्थापित हुए। जबकि कोई उम्मीद कर सकता है कि यदि हनुमान शिव के अवतार होते, तो कथा शिव के गुणों को दर्शाती, यह रामायण में नहीं पाया जाता है। अतः इस नियम का पालन करते हुए यह निष्कर्ष निकाला जा सकता है कि हनुमान वास्तव में वायु के अवतार हैं।

संपूर्ण वाल्मिकी रामायण में कहीं भी हनुमान का उल्लेख शिव के पुत्र, तत्व या अवतार के रूप में नहीं किया गया है। यह पाठ में जोर दिए गए “पृथक पृथक” (अलग से) के सिद्धांत के अनुरूप है।

समान सार वाला एक समान श्लोक महाभारत के दक्षिणी संस्करण में रामायणोपाख्यान में भी पाया जा सकता है।

निष्कर्ष में, जबकि रुद्रावतार और रुद्रांश (रुद्र/शिव के अंश) का संदर्भ पौराणिक छंदों में मौजूद है, “रुद्र” शब्द की व्याख्या “रुजं द्रावयति इति रुद्र:” (आधि-व्याधि रूपों के रोगों का विनाशक) के रूप में की जा सकती है, जिसका अर्थ वायु है। इससे किसी भी संभावित संघर्ष को हल कर सकते हैं. यह व्याख्या वाल्मिकी रामायण के इस दावे के अनुरूप है कि हनुमान वायु के अवतार हैं, जो इस धार्मिक मामले पर स्पष्टता प्रदान करता है।