Anu-Chintanam

The Varna system, often associated with its manifestation in human society, is a concept that also finds reference in the context of deities in Hindu philosophy. This ancient system, discussed in texts like the Brihadaranyakopanishad and the Bhagavad Gita, goes beyond its societal implications and delves into the metaphysical dimensions of existence. In these texts, the Varna system is portrayed as a divine order that reflects the inherent qualities and functions within the universe, encompassing both the human realm and the realm of deities.

विष्णोर्ब्राह्मणजातिः सन् जज्ञे ब्रह्मा चतुर्मुखः।
इतोऽग्रे जगतस्तस्मात् क्षत्रजातिरजायत॥
वायुः सदाशिवोऽनन्तो गरुडः शक्र एव च ।
कामश्च वरुणश्चैव सोमः सूर्यो यमस्तथा॥
एवमाद्याः क्षत्रियास्तु देवता ब्रह्मनिर्मिताः ॥
तथा,
विवस्वदिन्द्रवरुणविष्णुभ्योऽन्येऽदितेः सुताः।
रुद्रादन्ये तथा रुद्राः वायोरन्ये च वायवः।
अग्नेरन्ये च वसवो वैश्या इत्येव कीर्तिताः ॥
तथाऽश्विनौ पृथिवी च काला मृत्यव एव च।
शूद्रदेवाः समुद्दिष्टा देववर्णा इति स्मृताः ॥ बृ.भा ।।

The classification of deities into four types – Brahmin, Kshatriya, Vaishya, and Shudra – is mentioned in the Avyakrita Brahmana of the first chapter of the Brihadaranyakopanishad Bhasya. This text suggests a categorization of deities based on their attributes. In the primordial times, Lord Brahma, the four-faced creator deity, emerged as a representation of the Brahmin caste. The Kshatriya caste originated from Brahma, and deities like Vayudeva, Rudradeva (Sadashiva), Sheshadeva, Garudadeva, and Indradeva are considered Kshatriyas descending from Brahma. Additionally, among the twelve Adityas, including Vivasvan, Indra, Varuna, and Vishnu, eight (Mitra, Aryaman, Daksha, Bhaga, Ansam, Tvashtri, Savitri, Pushan) are associated with the Vaishya varna. Similarly, among the Ashta Vasus, Agni is designated as a Brahmin, and the remaining seven Vasus are seen as Vaishyas. The Ashwini deities, Prithividevi, Kaladevatas, and Mrityudevatas are grouped as Shudra devatas. Thus, this categorization seems to have been standardized within the context of deities.

Among the Adityas, namely Vivasvan, Indra, and Varuna, these three are classified as Kshatriyas. Vishnurupa Aditya doesn’t fit into any of these varnas. The phrase “Vishnubhyoane” suggests that, aside from these four, the remaining eight Adityas are considered Vaishyas. Regarding the Vasus, Agni holds the position of a Brahmin, while the Vasus unrelated to Agni are designated as Vaishyas. This arrangement designates seven of the eight Vasus as Vaishyas.

Notably, Rudra in his Sadasiva form is considered a Kshatriya, as indicated by the term “Rudradanye Rudrasthatha” (Vaishya), which excludes him from the Vaishya category. Therefore, only ten of the Ekadasha Rudras are classified as Vaishyas.

महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।
मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ॥भ.गी. 10-6॥

The statement that seven sages and four Manus were born from Lord Brahma is elaborated upon. In this context, the later part of the verse should be understood as “Loke imah prajah yesham (manoonam putrapautradibhavena) jatah te manasa: madbhavaah,” implying that Manus and sages are born from the mind of Lord Brahma. This understanding aligns with the interpretation that these beings are born from Lord Brahma. This clarifies the apparent contradiction when Lord Krishna claims in the third skandha of the Bhagavata that the independent Manus created by Brahma are “born from me” (madbhavah), indicating his divine connection with their creation.

Furthermore, the idea that Manus, including Swayambhuva and others, are referred to as “Manu” only after their birth as the offspring of Priyavratadis. Before this, as manasaputras (mind-born sons) of Brahma, they didn’t carry that title. This understanding addresses any objections to the phrase “Manasa Manavah” not being accurate.

– Kannada –

ವರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಾನವ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಅದರ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ, ಇದು ಹಿಂದೂ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕೋಪನಿಷದ್ ಮತ್ತು ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಂತಹ ಪಠ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಸಲಾದ ಈ ಪ್ರಾಚೀನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಅದರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಆಯಾಮಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪಠ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ವರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ದೈವಿಕ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದೊಳಗಿನ ಗುಣಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಮಾನವ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಕ್ಷೇತ್ರ ಎರಡನ್ನೂ ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ವಿಷ್ಣೋರ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಜಾತಿಃ ಸನ್ ಜಜ್ಞೇ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚತುರ್ಮುಖಃ.
ಇತೋಽಗ್ರೇ ಜಗತಸ್ತಸ್ಮಾತ್ ಕ್ಷತ್ರಜಾತಿರಜಾಯತ..
ವಾಯುಃ ಸದಾಶಿವೋಽನಂತೋ ಗರುಡಃ ಶಕ್ರ ಏವ ಚ .
ಕಾಮಶ್ಚ ವರುಣಶ್ಚೈವ ಸೋಮಃ ಸೂರ್ಯೋ ಯಮಸ್ತಥಾ..
ಏವಮಾದ್ಯಾಃ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಸ್ತು ದೇವತಾ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ಮಿತಾಃ ..

ತಥಾ,

ವಿವಸ್ವದಿಂದ್ರವರುಣವಿಷ್ಣುಭ್ಯೋಽನ್ಯೇಽದಿತೇಃ ಸುತಾಃ.
ರುದ್ರಾದನ್ಯೇ ತಥಾ ರುದ್ರಾಃ ವಾಯೋರನ್ಯೇ ಚ ವಾಯವಃ.
ಅಗ್ನೇರನ್ಯೇ ಚ ವಸವೋ ವೈಶ್ಯಾ ಇತ್ಯೇವ ಕೀರ್ತಿತಾಃ ..
ತಥಾಽಶ್ವಿನೌ ಪೃಥಿವೀ ಚ ಕಾಲಾ ಮೃತ್ಯವ ಏವ ಚ.
ಶೂದ್ರದೇವಾಃ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಾ ದೇವವರ್ಣಾ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಾಃ ..।।बृ.भा ।।

ದೇವತೆಗಳು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಹಾಗೂ ಶೂದ್ರ ಎಂಬೀ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಂದ ನಾಲ್ಕು ವಿಧ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಾದಿದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿ ವರ್ಣವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇದೆ ಎಂದು ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕೋಪನಿಷತ್‌ ಭಾಷ್ಯದ ಮೊದಲನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಅವ್ಯಾಕೃತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಜಗತ್ತಿನ ಅದಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ಚತುರ್ಮುಖ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಜಾತಿಯುಳ್ಳವರಾಗಿ ಜನಿಸಿದರು. ಆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯಜಾತಿಯು ಹುಟ್ಟಿತು. ವಾಯುದೇವ, ರುದ್ರದೇವ (ಸದಾಶಿವ) ಶೇಷದೇವ, ಗರುಡದೇವ, ಇಂದ್ರದೇವ ಇವರೇ ಮೊದಲಾದವರು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರೆನಿಸಿರುವರು’- ಎಂದು. ಹಾಗೆಯೇ ವಿವಸ್ವಾನ್, ಇಂದ್ರ, ವರುಣ, ವಿಷ್ಣು ಈ ನಾಲ್ವರಿಗಿಂತ ಇತರರಾದ ಎಂಟು ಮಂದಿ (ಮಿತ್ರ, ಅರ್ಯಮನ್, ದಕ್ಷ, ಭಗ, ಅಂಶ, ತ್ವಷ್ಟೃ, ಸವಿತೃ, ಪೂಷನ್) ಅದಿತಿಯ ಮಕ್ಕಳು (ಆದಿತ್ಯರು), ವಾಯುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಪ್ರಾಣನಿಗಿಂತ ಇತರರಾದ ವಾಯುಗಳು, ಅಷ್ಟ ವಸುಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಗಿಂತ ಇತರರಾದ ಏಳು ಮಂದಿ ವಸುಗಳು ವೈಶ್ಯರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವರು’ ಹಾಗೆಯೇ ಇಬ್ಬರು ಅಶ್ವಿನಿದೇವತೆಗಳು, ಪೃಥಿವೀದೇವಿ, ಕಾಲದೇವತೆಗಳು, ಮೃತ್ಯುದೇವತೆಗಳು ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಶೂದ್ರದೇವತೆಗಳೆಂದೇ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗೆ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ವರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಪ್ರಮಾಣಸಿದ್ಧವೆನಿಸಿವೆ ‘- ಎಂದು ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಹನ್ನೆರಡು ಮಂದಿ
ಆದಿತ್ಯರಲ್ಲಿ ವಿವಸ್ವಾನ್, ಇಂದ್ರ, ವರುಣ ಈ ಮೂವರು ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ವಿಷ್ಣುರೂಪದ ಆದಿತ್ಯನು ಯಾವವರ್ಣಕ್ಕೂ ಸೇರಿದವನಲ್ಲ ಹಾಗಾಗಿ ವಿವಸ್ವತ್, ಇಂದ್ರ, ವರುಣ “ವಿಷ್ಣುಭ್ಯೋಽನ್ಯೇ” ಎಂದೆನ್ನುವ ಮೂಲಕ ಈ ನಾಲ್ಕು ಮಂದಿಗಿಂತ ಇತರರಾದ ಎಂಟು ಮಂದಿ ಆದಿತ್ಯರನ್ನು ಮಾತ್ರ ವೈಶ್ಯವರ್ಣಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರನ್ನಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿದಂತಾಯಿತು. ವಸುಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗಿಂತ ಅನ್ಯರಾದ ವಸುಗಳು ವೈಶ್ಯರು ಎಂದೆನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಎಂಟುಮಂದಿ ವಸುಗಳ ಮಧ್ಯ ಏಳು ಮಂದಿ ಮಾತ್ರ ವೈಶ್ಯರೆಂದಾಯಿತು,
ಸದಾಶಿವರೂಪದ ರುದ್ರನು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಲು “ರುದ್ರಾದನ್ಯೇ ರುದ್ರಾಸ್ತಥಾ” (ವೈಶ್ಯಾ)’ ಎಂದೆನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಏಕಾದಶ ರುದ್ರರಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಮಂದಿ ಮಾತ್ರ ವೈಶ್ಯರು ಎಂದಾಯಿತು.

ಮಹರ್ಷಯಃ ಸಪ್ತ ಪೂರ್ವೇ ಚತ್ವಾರೋ ಮನವಸ್ತಥಾ .
ಮದ್ಭಾವಾ ಮಾನಸಾ ಜಾತಾ ಯೇಷಾಂ ಲೋಕ ಇಮಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ..ಭ.ಗೀ. 10-6..

ಏಳು ಮಂದಿ ಋಷಿಗಳು ಹಾಗೂ ನಾಲ್ಕು ಮಂದಿ ಮನುಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ (ಮತ್ತಃ) ಹುಟ್ಟುಳ್ಳವರು ಎಂದಂತಾಯಿತು. ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧವನ್ನು “ಲೋಕೇ ಇಮಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ಯೇಷಾಂ (ಮನೂನಾಂ ಪುತ್ರಪೌತ್ರಾದಿಭಾವೇನ) ಜಾತಾಃ ತೇ ಮಾನಸಾ: ಮದ್ಭಾವಾಃ” – ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಜೀವಿಗಳೆಲ್ಲಾ ಯಾರ ಮಗ, ಮೊಮ್ಮಗ ಮೊದಲಾದ ರೂಪದಿಂದ ಇರುವರೋ ಅಂತಹ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಮಾನಸ ಪುತ್ರರಾದ ಮನುಗಳು “ಮದ್ಭಾವಾಃ” ನನ್ನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುಳ್ಳವರು ಎಂದು ಅನ್ವಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಇಲ್ಲಿರುವ “ಮದ್ಭಾವಾಃ” ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ‘ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯಾದ ನನ್ನಿಂದ ಹುಟ್ಟುಳ್ಳವರು’ ಎಂದರ್ಥ. ಹಾಗಾಗಿ ಭಾಗವತದ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಕಂಧದಲ್ಲಿ ‘ಆಮೇಲೆ ಕೊನೆಗೆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆನಿಸಿರುವ ಮನುಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು’ ಎಂಬ ಉಲ್ಲೇಖದಂತೆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮೊದಲಾದ ಮನುಗಳನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಹುಟ್ಟುಳ್ಳವರು ( ಮದ್ಭಾವಾಃ) ಎಂದು ಕೃಷ್ಣನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದು ಹೇಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸೀತು’ ಎಂಬ ಆಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ. ಅವರು ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರು. ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಅವರ ಹುಟ್ಟಿಗೆ ಕೇವಲ ದ್ವಾರದಂತೆ ಇದ್ದವರು ‘ಮನುಗಳು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ದೇಹಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸದೇನೇ ಪ್ರಿಯವ್ರತಾದಿಗಳ ಮಕ್ಕಳಾಗಿ ಜನಿಸಿದರು. ಹಾಗಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮಮಾನಸದೇಹ ಹಾಗೂ ಪ್ರಿಯವ್ರತಾದಿಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ದೇಹ ಇವೆರಡೂ ಒಂದೇ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಮಾನಸಪುತ್ರರೂ ಮನುಗಳೇ ಆಗಿರುವರು’ ಎಂದು ಈ ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಭಾಷ್ಯದ ಟೀಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ‘ಪ್ರಿಯವ್ರತಾದಿಗಳ ಪುತ್ರರಾಗಿ ಜನಿಸಿದಾಗಲಷ್ಟೇ ಈ ಸ್ವಾಯಂಭುವಾದಿಗಳು “ಮನು’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದಿರುವುದರಿಂದ, ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಮಾನಸಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದಾಗ, ಅವರಿಗೆ ಆ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲವೆಂದಾಯಿತು; ಹಾಗಿರುವಾಗ “ಮಾನಸಾ ಮನವಃ” ಎಂದಿರುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ ಎಂಬ ಆಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ.

– Hindi –

वर्ण व्यवस्था, जो अक्सर मानव समाज में इसकी अभिव्यक्ति से जुड़ी होती है, एक अवधारणा है जिसका संदर्भ हिंदू दर्शन में देवताओं के संदर्भ में भी मिलता है। बृहदारण्यकोपनिषद और भगवद गीता जैसे ग्रंथों में चर्चा की गई यह प्राचीन प्रणाली अपने सामाजिक निहितार्थों से परे जाकर अस्तित्व के आध्यात्मिक आयामों में गहराई से उतरती है। इन ग्रंथों में, वर्ण व्यवस्था को एक दैवीय आदेश के रूप में चित्रित किया गया है जो ब्रह्मांड के भीतर निहित गुणों और कार्यों को दर्शाता है, जिसमें मानव क्षेत्र और देवताओं के क्षेत्र दोनों शामिल हैं।

विष्णोर्ब्राह्मणजातिः सन् जज्ञे ब्रह्मा चतुर्मुखः।
इतोऽग्रे जगतस्तस्मात् क्षत्रजातिरजायत॥
वायुः सदाशिवोऽनन्तो गरुडः शक्र एव च ।
कामश्च वरुणश्चैव सोमः सूर्यो यमस्तथा॥
एवमाद्याः क्षत्रियास्तु देवता ब्रह्मनिर्मिताः ॥

तथा,

विवस्वदिन्द्रवरुणविष्णुभ्योऽन्येऽदितेः सुताः।
रुद्रादन्ये तथा रुद्राः वायोरन्ये च वायवः।
अग्नेरन्ये च वसवो वैश्या इत्येव कीर्तिताः ॥
तथाऽश्विनौ पृथिवी च काला मृत्यव एव च।
शूद्रदेवाः समुद्दिष्टा देववर्णा इति स्मृताः ॥बृ.भा ।।

देवताओं को चार प्रकार का बताया गया है – ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र। बृहदारण्यकोपनिषद् भाष्य के प्रथम अध्याय के अव्याकृत ब्राह्मण में उल्लेख है कि ब्रह्मदेवताओं में भी ब्राह्मणादि वर्णव्यवस्था है। सृष्टि के आरंभ में चतुर्मुखी भगवान ब्रह्मा विष्णु से ब्राह्मण जाति में उत्पन्न हुए। उस ब्रह्मा से क्षत्रिय जाति की उत्पत्ति हुई। वायुदेव, रुद्रदेव (सदाशिव), शेषदेव, गरुड़देव, इंद्रदेव ब्रह्मा से उत्पन्न क्षत्रिय माने जाते हैं। इसी प्रकार, विवस्वान, इंद्र, वरुण, विष्णु के अलावा आठ (मित्र, आर्यमान, दक्ष, भग, अंश, त्वष्ट्रि, सावित्री, पूषन) आदित्य के पुत्र (आदित्य), वायु में मुख्य प्राण के अलावा अन्य सात वसु हैं। अष्ट वसुओं में अग्नि को वैश्य माना जाता है।’ इसी तरह, दो अश्विनी देवता, पृथ्वीदेवी, कालदेवता और मृत्युदेवता सभी को शूद्र देवता कहा जाता है। इस प्रकार देवताओं के संबंध में वर्ण व्यवस्था का मानकीकरण किया गया प्रतीत होता है’- बृहदारण्यक भाष्य में इसका उल्लेख है। बारह लोग
आदित्यों में विवस्वान, इंद्र और वरुण, ये तीन क्षत्रिय विष्णुरूप आदित्य किसी वर्ण के नहीं हैं, इसलिए विवस्वत, इंद्र, वरुण को “विष्णुभ्योsन्ये” कहने से यह संकेत मिलता है कि इन चारों के अलावा केवल आठ ही आदित्य माने गए हैं। वैश्यवर्ण से संबंधित. वसुओं में अग्नि एक ब्राह्मण है और जो वसु उससे पराये हैं वे वैश्य कहलाते हैं। इस प्रकार आठ वसुओं में से केवल सात ही वैश्य बने।

चूंकि सदाशिव रूप में रुद्र एक क्षत्रिय हैं, इसलिए उन्हें बाहर करने के लिए ‘रुद्रदान्ये रुद्रस्थथा’ (वैश्य)’ कहा गया है। इस प्रकार एकादश रुद्रों में से केवल दस ही वैश्य बन गये।

महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।
मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ॥भ.गी. 10-6॥

मुझसे सात ऋषि और चार मनु उत्पन्न हुए। इस श्लोक के उत्तरार्ध को “लोके इमः प्रजाः यशम् (मानूनं पुत्रपौत्रादिभावेन) जाताः ते मनसा: मद्भावः” के रूप में लागू किया जाना चाहिए – मनु, भगवान ब्रह्मा के मानस पुत्र, जिनके पुत्र, पौत्र आदि दुनिया में इन सभी प्राणियों का निर्माण करते हैं। लागू किया जाए क्योंकि “मद्भवः” मुझसे पैदा हुआ है। आंतरिक इसका मतलब है जो मुझसे पैदा हुए हैं। इसलिए इस आपत्ति की कोई गुंजाइश नहीं है कि कृष्ण के लिए यह कहना कैसे सही है कि ब्रह्मा द्वारा बनाए गए स्वतंत्र मनु मुझसे (मद्भवः) पैदा हुए हैं, जैसा कि भागवत के तीसरे स्कंध में बताया गया है, ‘तब अंततः ब्रह्मा ने मनु की रचना की जो थे ‘संसार का कारण’ उसके मन से। वह वास्तव में ब्रह्मा के अवतार, सर्वोच्च सत्ता से पैदा हुआ है। भगवान ब्रह्मा जो उनके जन्म के लिए केवल एक द्वार थे ‘मनुष्यों का जन्म भगवान ब्रह्मा के मन से पैदा हुए शरीर को त्याग किए बिना प्रियव्रतादि की संतान के रूप में हुआ था। अत: उनसे संबंधित ब्रह्ममानसदेह और प्रियव्रतादि से उत्पन्न शरीर एक ही हैं, इसलिए भगवान ब्रह्मा के मानसपुत्र भी मनु ही हैं, ऐसा इस बृहदारण्यक भाष्य की आलोचना में बताया गया है। अत: चूंकि इन स्वायंभुवादियों को “मनु” नाम तभी मिला जब वे प्रियव्रतादि के पुत्र के रूप में पैदा हुए, जब वे ब्रह्मा के मानसपुत्र थे, तब उनका यह नाम नहीं था; तब इस आपत्ति के लिए कोई स्थान नहीं है कि “मनसा मनवः” क्या है? सही नहीं।