Anu-Chintanam

English – Disciplinary guidelines that ought to be enforced within the dining industry involve abstaining from harmful substances such as alcohol and meat, and instead opting for nourishing food that promotes both physical and mental well-being. By offering our meals to the Lord and regarding them as His sacred prasadam, our sattvic food truly becomes sattvik when adhering to ethical principles. Should comparable moral limitations be upheld in regards to sleep and sexual matters, Sattvikism will permeate these aspects as well. It is crucial to recognize that the sustenance we consume profoundly influences the development of our mind and intellect.

अन्नमशितं त्रेधा भवति।

The decomposition of the food we consume occurs through three distinct processes. The Chandogyopanishad contains a reference suggesting that only a subtle aspect of the food transforms into the mind. Our mental state is influenced by the qualities and idiosyncrasies of the food we intake. Inquire as to why we should not partake in meat, despite its potential nutritional benefits that may lead to bodily growth. However, such indulgence causes our inner intuitions to diminish entirely. While these foods may cause physical wellbeing, they simultaneously contribute to the proliferation of self-indulgence and vices within our inner being. The mind achieves a state of purity solely through the consumption of sattvic food. A proper representation of sattvic food involves acquiring it through fair means and offering it to the deity. By adhering to this principle, our body and mind will be cleansed. An intriguing anecdote circulates regarding the profound impact food has on our mental state. After the Mahabharata war, Bhishma took it upon himself to extensively propagate various religious teachings for the purpose of providing Dharmaraja with tranquility of mind.Hearing these words, Draupadi inquired, ‘Why did you choose to remain passive when Duryodhana and Duhshasana perpetrated the heinous act of abducting my dignity? Where was your sense of righteousness that failed to awaken?’ In response, Bhishma stated, ‘Draupadi, on that very day, I partook of the meal offered by Duryodhana. Due to the consumption of that sinful sustenance, my body lacked any semblance of religious conscience. The voice of righteousness was drowned amidst the turmoil of ignorance resulting from tainted nourishment. During the fierce battles of the Mahabharata war, Arjuna’s arrows swiftly drained the life force from my body. Now, with the flow of fresh blood, my once immobile body has been purified, devoid of the detriments caused by that malevolent diet. It is solely through the natural awakening of religious consciousness that I am capable of delivering a comprehensive sermon.’Our Indian culture places great emphasis on the implementation of unique and wholesome dietary restrictions, a facet that often astonishes those from abroad. Renouncing the consumption of non-vegetarian food entirely is an integral part of our Indian heritage. Over the course of centuries, our Indian culture has remarkably succeeded in instilling these sattvic principles of food naturally into our way of life. However, if acts of Yajna and charity are conducted driven by greed, a desire for personal gain, ostentation, or heedless egotism, it will result in detrimental consequences for the world. Such religious practices, categorized as rajas tamas, are considered to embody adharma. Presently, we witness an escalating prevalence of this distorted manifestation of religion worldwide.

Our Indian culture places great emphasis on the implementation of unique and wholesome dietary restrictions, a facet that often astonishes those from abroad. Renouncing the consumption of non-vegetarian food entirely is an integral part of our Indian heritage. Over the course of centuries, our Indian culture has remarkably succeeded in instilling these sattvic principles of food naturally into our way of life. However, if acts of Yajna and charity are conducted driven by greed, a desire for personal gain, ostentation, or heedless egotism, it will result in detrimental consequences for the world. Such religious practices, categorized as rajas tamas, are considered to embody adharma. Presently, we witness an escalating prevalence of this distorted manifestation of religion worldwide.

Hindi – अनुशासन के नियम जो हमें डाइनिंग व्यवसाय में लागू करने चाहिए, वे हैं शराब और मांस जैसे बुरे भोजन को छोड़ना और स्वच्छ भोजन खाना जो शरीर और दिमाग के लिए अच्छा है। इसे नियमित रूप से भगवान को समर्पित करते हुए और उनका प्रसाद मानकर, ऐसे नैतिक नियमों की व्यवस्था करने पर ही हमारा भोजन सात्विक बनता है। यदि इसी प्रकार का नैतिक प्रतिबंध निद्रा और यौन प्रसंगों में भी देखा जाय तो उनमें भी सात्विकता कूट-कूटकर भरी होगी।

हमें जो भोजन मिलता है वही हमारे मन और बुद्धि का विकास करता है।

अन्नमशितं त्रेधा भवति।

हम जो भोजन खाते हैं वह तीन प्रकार से विघटित होता है। छान्दोग्योपनिषद् में उल्लेख है कि इसका एक सूक्ष्म भाग ही मन बन रहा है। हमें जो भोजन मिलता है उसके गुणों के आधार पर हमारे मन में विकृतियाँ और संस्कृतियाँ आ जाती हैं। पूछा जाता है कि शरीर के लिए पौष्टिक मांस क्यों नहीं खाना चाहिए? इससे हमारा शरीर सूज सकता है। लेकिन हमारा अंतर्ज्ञान एकदम सिकुड़ जाता है। ऐसे खाद्य पदार्थों से शरीर भले ही समृद्ध हो जाए, आंतरिक शरीर में भोग-विलास और विकार भी उसी मात्रा में बढ़ते हैं। सात्विक भोजन से ही मन सात्विक बनता है। सात्विक भोजन का उचित रूप उचित तरीकों से अच्छा भोजन अर्जित करना और उसे भगवान को अर्पित करना है। इससे हमारा शरीर और मन शुद्ध होगा। भोजन का हमारे दिमाग पर क्या प्रभाव पड़ता है, इसके बारे में एक दिलचस्प कहानी प्रचलित है। महाभारत युद्ध के बाद भीष्म ने धर्मराज की मानसिक शांति के लिए विभिन्न धर्मों का व्यापक प्रचार किया। यह सुनकर द्रौपदी पूछती है- ‘जब दुर्योधन और दु:शासन ने मेरी गरिमा का हरण किया था तब आप अन्याय का विरोध किए बिना तटस्थ क्यों रहे? फिर धार्मिक चेतना क्यों नहीं जागृत हुई?’ भीष्म ने उत्तर दिया- ‘द्रौपदी, उस दिन मैं दुर्योधन द्वारा दिया गया भोजन स्वीकार कर रहा था। उस पाप के भोजन से पुष्ट इस शरीर में धार्मिक चेतना का नामोनिशान नहीं था। बुरे भोजन के फलस्वरूप उत्पन्न तमसावृत्ति के कोलाहल में धर्म की आवाज भी अनसुनी हो गई। महाभारत युद्ध में अर्जुन के बाणों से मेरे शरीर का सारा रक्त बह गया है। मेरा यह शरीर, जो दुर्योधन का दिया हुआ भोजन खाकर स्थिर हो गया था, अब तैयार रक्त के प्रवाह से शुद्ध हो गया है। अब मुझमें उस दुष्ट आहार के कारण उत्पन्न कोई विकृति भी नहीं है। यह केवल इसलिए है क्योंकि धार्मिक चेतना स्वाभाविक रूप से जागृत हो गई है कि मैं अब एक व्यापक उपदेश देने में सक्षम हूं।’

इसीलिए हमारी भारतीय संस्कृति में भोजन के सेवन पर अनूठे और स्वास्थ्यवर्धक प्रतिबंधों को प्राथमिकता दी गई है। मांसाहार को पूरी तरह त्यागने की हमारी भारतीय विरासत को देखकर विदेशी लोग आश्चर्यचकित रह जाते हैं। हमारी भारतीय संस्कृति ने सदियों से भोजन के इन सात्विक नियमों को हमारे जीवन में स्वाभाविक रूप से स्थापित करने का बहुत बड़ा चमत्कार किया है। यदि यज्ञ और दान-तप लोभ, पुरस्कार की इच्छा, दिखावा और लापरवाह अहंकार से किए जाएंगे तो संसार को हानि होगी। ये सभी धार्मिक आचरण जो राजस-तमस हैं, अधर्म माने जाते हैं। आज विश्व में धर्म का यही विकृत रूप हमें अधिक देखने को मिल रहा है।

Kannada – ಮದ್ಯ-ಮಾಂಸಗಳಂತಹ ದುಷ್ಟ ಖಾದ್ಯಪೇಯಗಳನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿ ಶರೀರ ಮನಸ್ಸುಗಳಿಗೆ ಹಿತಕರವಾದ ಶುಚಿ ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದೇ ಭೋಜನ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ನಾವು ಅಳವಡಿಸಬೇಕಾದ ಶಿಸ್ತು ನಿಯಮಗಳಾಗಿವೆ . ಅದನ್ನು ನಿಯತವೇಳೆಯಲ್ಲಿ, ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿ ಅವನ ಪ್ರಸಾದವೆಂದು ಪರಿಗ್ರಹಿಸುವುದು, ಮೊದಲಾದ ನೀತಿ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದಾಗಲೇ ನಮ್ಮದು ಸಾತ್ವಿಕ ಭೋಜನವಾಗುವುದು . ನಿದ್ರೆ, ಕಾಮವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇಂತಹವೇ ನೀತಿ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ಸಮಾವೇಶಗೊಳಿಸಿದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಾತ್ವಿಕತೆಯು ತುಂಬುವುದು .

ನಾವು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಆಹಾರವೇ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಾಗಿ ಪರಿಣತಿಗೊಳ್ಳುವುದು .

अन्नमशितं त्रेधा भवति ।

ನಾವು ಸೇವಿಸಿದ ಆಹಾರವು ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತವಾಗುವುದು . ಅದರ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಭಾಗವೇ ಮನಸ್ಸಾಗಿ ಪರಿಣತಗೊಳ್ಳುವುದು ಎಂದು ಛಾಂದೋಗ್ಯೊಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ . ನಾವು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಆಹಾರದ ಆಹಾರದ ಗುಣಧರ್ಮಗಳನ್ನನುಸರಿಸಿಯೇ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಕೃತಿ,ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಿವೆ . ಶರೀರಕ್ಕೆ ಪೋಷಕವಾಗಿರುವ ಮಾಂಸಾಹಾರವನ್ನು ಏಕೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಬಾರದೆಂದು ಕೇಳುವುದುಂಟು . ಅದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಶರೀರವೇನೋ ಉಬ್ಬಬಹುದು . ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಅಂತಃಕರಣಗಳು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಕುಗ್ಗುವುವು . ಇಂತಹ ಆಹಾರಗಳಿಂದ ಶರೀರವು ಪರಿಪುಷ್ಟವಾಗಿ ಬೆಳೆದರೂ ಕೂಡ ಅದರಂತೆಯೇ ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರ ವಿಲಾಸಪ್ರವೃತ್ತಿ, ದೌಷ್ಟ್ಯಗಳೂ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುವುವು . ಸಾತ್ವಿಕ ಆಹಾರದಿಂದಲೇ ಮನಸ್ಸು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುವುದು . ನ್ಯಾಯವಾದ ಪದ್ಧತಿಯಿಂದ ಯೋಗ್ಯ ಆಹಾರವನ್ನು ಗಳಿಸಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದೇ ವಿಹಿತವಾದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭೋಜನದ ರೀತಿಯಾಗಿದೆ . ಇದರಿಂದಲೇ ನಮ್ಮ ಶರೀರವೂ ಮನಸ್ಸೂ ಪುನೀತವಾಗುವುವು . ಆಹಾರದಿಂದ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಆಗುವ ಪರಿಣಾಮದ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಮನೊರಂಜಕವಾದ ಕಥೆಯು ಪ್ರಚಲಿತವಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದ ಯುದ್ಧವು ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಧರ್ಮರಾಜನ ಮನಃಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಭೀಷ್ಮರು ವಿವಿಧ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬೋಧಿಸುವರು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದ ದ್ರೌಪದಿಯು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವಳು – ’ಧರ್ಮದ ಬಗ್ಗೆ ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುವ ತಾವು ನನ್ನ ಮಾನಾಪಹರಣವನ್ನು ದುರ್ಯೊಧನ ಮತ್ತು ದುಃಶಾಸನರು ನಡೆಸಿದಾಗ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಭಟಿಸದೇ ಏಕೆ ತಟಸ್ಥರಾದಿರಿ ? ಆಗ ಧರ್ಮಪ್ರಜ್ಞೆಯು ಏಕೆ ಜಾಗೃತವಾಗಲಿಲ್ಲ?’ ಇದಕ್ಕೆ ಭೀಷ್ಮರು ನೀಡಿದ ಉತ್ತರವಿದು – ’ದ್ರೌಪದಿ, ಅಂದು ನಾನು ದುರ್ಯೊಧನನು ನೀಡಿದ ಅನ್ನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆ ಪಾಪದ ಅನ್ನವನ್ನು ಉಂಡು ಕೊಬ್ಬಿದ ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಸುಳಿವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ದುಷ್ಟ ಆಹಾರದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿರುವ ತಾಮಸವೃತ್ತಿಯ ಆರ್ಭಟದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ದನಿಯೇ ಆಗ ಕೇಳಿಸದಂತಿತ್ತು. ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಬಾಣವರ್ಷಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಶರೀರದಿಂದ ರಕ್ತಧಾರೆಯೆಲ್ಲ ಹರಿದುಹೋಗಿದೆ. ದುರ್ಯೋಧನನು ನೀಡಿದ ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸಿ ಸಿದ್ಧವಾದ ರಕ್ತಧಾರೆ ಹರಿದುಹೋಗಿ ಅಸ್ಥಿಮಾತ್ರವಾದ ಈ ನನ್ನ ಶರೀರವು ಈಗ ಪರಿಶುದ್ಧವಿದೆ . ಆ ದುಷ್ಟ ಆಹಾರದ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಆಗುವ ವಿಕೃತಿಗಳಾವುವೂ ಈಗ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಧರ್ಮಪ್ರಜ್ಞೆಯು ಜಾಗೃತವಾದುದರಿಂದಲೇ ಈಗ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನಾನು ನೀಡುವಂತಾಗಿದೆ.’

ಆದುದರಿಂದಲೇ ನಮ್ಮ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಆಹಾರಸೇವನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಹಾಗೂ ಹಿತಕರ ನಿರ್ಬಂಧಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ . ಮಾಂಸಾಹಾರವನ್ನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿ ಶಾಖಾಹಾರವನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ನಮ್ಮ ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಕಂಡು ವಿದೇಶಿಯರು ಅಚ್ಚರಿಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ . ಶತಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಆಹಾರದ ಈ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ನಿಯಮಗಳು ಸಹಜವಾಗಿ ನಮ್ಮ ಜೀವದಲ್ಲಿ ಹಾಸುಹೊಕ್ಕಾಗಿ ನಮ್ಮ ಭಾರತೀಯಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ದೊಡ್ಡ ಪವಾಡವನ್ನೇ ಮಾಡಿದೆ. ಯಜ್ನ ದಾನ ತಪಸ್ಸುಗಳನ್ನೂ ದುರಭಿಸಂಧಿಯಿಂದ, ಪ್ರತಿಫಲಾಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದ, ಪ್ರದರ್ಶನ ಮನೋಭಾವದಿಂದ, ಅಸಡ್ಡೆ ಅಹಂಕಾರಗಳಿಂದ ನಡೆಸಿದರೆ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹಾನಿ ಉಪಪ್ಲವಗಳೇ ಆಗುವುವು . ರಾಜಸ ತಾಮಸಗಳಾದ ಈ ಧಾರ್ಮಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅಧರ್ಮವೆಂದೇ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ . ಧರ್ಮದ ಈ ವಿಕೃತರೂಪವನ್ನು ಇಂದು ನಾವು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇವೆ .

Sanskrit – भोजनव्यापारे अस्माभिः ये अनुशासननियमाः कार्यान्वितव्याः ते सन्ति यत् मद्यमांसादिदुष्टभोजनं त्यक्त्वा शरीरस्य मनसः च हितकरं स्वच्छं भोजनं खादितव्यम्। नियमितरूपेण भगवते समर्प्य तस्य प्रसादं मन्यमानः खादितव्यम्। अस्माकं सात्विकभोजनं तदा एव पूर्णतया सात्विकं भवति यदा वयं एतादृशानां नैतिकनियमानाम् अनुसरणं कुर्मः। यदि निद्रायां मैथुनेषु च एतादृशाः नैतिकप्रतिबन्धाः पाल्यन्ते तर्हि तेषु अपि सात्विकं पूरितं भविष्यति।

वयं यत् भोजनं प्राप्नुमः तत् एव अस्माकं मनसि बुद्धिषु च विकसितं भवति।

अन्नमशितं त्रेधा भवति ।

वयं यत् भोजनं खादामः तत् त्रिधा विघट्यते। तस्य सूक्ष्मभागः एव मनः भवति इति छान्दोग्योपनिषदि उल्लिखितम् अस्ति । अस्माकं मनसि यत् भोजनं प्राप्यते तस्य गुणानाम् आधारेण विकृतिः संस्कृतिः च सन्ति । शरीरस्य पुष्टिदायकं मांसं किमर्थं न स्वीकुर्याम इति पृच्छ्यते कैश्चित्। तेन च मांसेन अस्माकं शरीरं प्रफुल्लितुं शक्नोति। परन्तु अस्माकं अन्तःकरणं सम्पूर्णतया संकोचयति। शरीरं तादृशैः आहारैः समृद्धं भवति चेदपि तथैव अन्तः शरीरे आत्मनः तृप्तिः, दुष्टाः च वर्धन्ते । मनः सात्विकभोजनद्वारा एव सात्विकं भवति। सात्विकभोजनस्य सम्यक् रूपं न्याय्येन शिष्टाहारं अर्जयित्वा भगवते अर्पणम्। तेन अस्माकं शरीरं मनः च शुद्धं भविष्यति। अस्माकं मनसि भोजनस्य प्रभावस्य विषये एकः मनोहारिणी कथा प्रचलिता अस्ति । महाभारतयुद्धानन्तरं भीष्मः धर्मराजस्य मनःशान्तये विविधधर्माणाम् उपदेशं विस्तृतं करोति । धर्मोपदेशं श्रुत्वा द्रौपदी पृच्छति – ‘ यदा दुर्योधनदुःशासनौ मम मानापहरणं कृतवन्तौ तदा अन्यायस्य विरोधं विना किमर्थं तटस्थः? तदा धर्मप्रज्ञा किमर्थं न जाता ?’ भीष्मः प्रत्युवाच – ‘द्रौपदी, तदानींतनसमये दुर्योधनेन दत्तं भोजनं स्वीकुर्वन् आसम्। तस्य पापभोजनेन स्थूले अस्मिन् शरीरे धर्मचैतन्यस्य लेशः नासीत् । अश्रुता अपि धर्मस्य वाणी कुभोजनपरिणामेन। महाभारतयुद्धे अर्जुनस्य बाणैः मम शरीरात् सर्वं रक्तं निष्कासितम्। दुर्योधनेन दत्तं भोजनं भुक्त्वा निश्चलं मम शरीरं इदानीं सज्जशोणितप्रवाहेण शुद्धं जातम्। इदानीं तस्य दुष्टाऽऽहारस्य कारणेन मम काऽपि विकृतिः अपि नास्ति। तेन धर्मचेतना स्वाभाविकतया जागृता अत एव अधुना अहं व्यापकं प्रवचनं दातुं समर्थः अस्मि।’

अत एव अस्माकं भारतीयसंस्कृतौ अन्नसेवनस्य अद्वितीयं स्वस्थं च प्रतिबन्धं प्राधान्यं दत्तं वर्तते। मांसाहारीभोजनं सर्वथा परित्यज्य अस्माकं भारतीयधरोहरं दृष्ट्वा विदेशिनः आश्चर्यचकिताः भवन्ति। अस्माकं भारतीयसंस्कृतिः शताब्दशः अस्माकं जीवने स्वाभाविकतया अन्नस्य एतान् सात्विकनियमान् प्रवर्तयितुं महत् चमत्कारं कृता विराजते। यदि यज्ञदानतपः लोभात्, फलकामात्, प्रमादात्, अहंकारात् च क्रियते तर्हि जगतः हानिः भविष्यति। एते सर्वे धर्मा ये रजस्तमाः सन्ति ते अधर्माः स्मृताः। अद्य वयं जगति एतत् धर्मस्य विकृतं रूपं अधिकाधिकं पश्यामः।

This summary is taken from the book ‘Geeta vivritti’ published by Poornaprajna Samshodhana Trust, Bengaluru.